Egipt Środkowy (Amarna, Beni Hasan)

Egipt Środkowy to odcinek doliny Nilu między Kairem a Luksorem, wokół miast Minja i Asjut. Kryje odrębny rozdział egipskiej historii: Tell el-Amarna, stolicę, którą Echnaton wydobył z pustyni dla swojego jedynego boga, Atona, i porzucił około piętnastu lat później. W jej sąsiedztwie leżą malowane grobowce gubernatorów w Beni Hasan, święte miasto Thota, Hermopolis, i jego nekropolia, Tuna el-Gebel.

Region pasuje podróżnym, którzy widzieli już Kair i Luksor lub których zainteresowanie egiptologią wykracza poza wielkie klasyki. Dwa dni na miejscu, z dwoma noclegami w Minji, wystarczą na to, co najważniejsze: Beni Hasan po południu w dniu przyjazdu, potem cały dzień na Amarnę, Hermopolis i Tuna el-Gebel.

Dojazd do Egiptu Środkowego

Do Kairu jest kilka godzin lotu od dużych miast Europy, bezpośrednio lub z przesiadką. Stamtąd do Minji jedzie się samochodem z kierowcą, około 4 godzin. Tell el-Amarna leży 310 km od Kairu, 60 km na południe od Minji i 75 km na północ od Asjutu; z Kairu jedzie się autostradą Pustyni Wschodniej i zjeżdża w Mallawi. Luksor jest 400 km dalej na południe.

Stanowisko Amarna rozciąga się wzdłuż wschodniego brzegu Nilu. Dojeżdża się do niego mostem między Mallawi a Deir Mawas lub promem, który łączy zachodni brzeg z wsią El-Till. Na miejscu samochód z kierowcą warto mieć do dyspozycji przez cały dzień: grobowce północne, grobowiec królewski i pozostałości miasta dzieli od siebie kilka kilometrów.

Kilka długich rejsów, trwających około dwóch tygodni między Kairem a Luksorem lub Asuanem, zatrzymuje się w Minji, Beni Hasan, Tuna el-Gebel i Amarnie, na niewielkich statkach. Przewodnik Jak wybrać rejs po Nilu porównuje popularniejsze opcje między Luksorem a Asuanem.

Amarna, miasto Echnatona

Około 1347 roku p.n.e. faraon Echnaton założył nowe miasto, Achetaton, „Horyzont Atona”, w szerokiej pustynnej zatoce na wschodnim brzegu Nilu. Uczynił tam z Atona, tarczy słonecznej, boga państwa, z wykluczeniem wszystkich innych bóstw. Miasto zbudowano i porzucono w ciągu około piętnastu lat, około 1332 roku p.n.e., pod koniec XVIII dynastii. Dziś zagraża mu rozrastanie się okolicznych pól uprawnych i wsi.

Szesnaście steli wykutych w klifach po obu brzegach wyznaczało granice świętej ziemi miasta. W pierwszej proklamacji, datowanej na piąty rok panowania, Echnaton mówi, że Aton wskazał mu to miejsce, i obiecuje, że nigdy nie rozszerzy jego granic. Wykopaliska rozpoczęły się w 1892 roku. 6 grudnia 1912 roku niemiecka ekspedycja pod kierunkiem Ludwiga Borchardta znalazła w pracowni rzeźbiarza Totmesa popiersie królowej Nefertiti; dziś znajduje się ono w Neues Museum w Berlinie. Egypt Exploration Society, brytyjskie towarzystwo naukowe, prowadzi wykopaliska i prace konserwatorskie na stanowisku od 1977 roku.

Amarna Project, który kieruje tymi pracami, proponuje na jednodniową wizytę, z przybyciem wcześnie rano:

• Grobowce północne, sześć numerowanych skalnych grobowców wysokich urzędników Echnatona, zamkniętych żelaznymi drzwiami, w klifie o wysokości około 85 m. Większość zwiedzających widzi grobowce od 3 do 6, w tym grobowiec Meryry, arcykapłana Atona, gdzie córki królewskie przejeżdżają rydwanami. Prowadzi do nich schodkowa ścieżka z ławkami.
• Grobowiec królewski, nr 26, wykuty w bocznej dolinie Wadi Królewskiego, około 6 km od jego wylotu. Przygotowano go dla Echnatona i jego córki, księżniczki Meketaton. Wystrój, w dużej części wykonany w cienkiej warstwie tynku gipsowego, zaginął niemal całkowicie; komnaty Meketaton nadal pokazują Echnatona i Nefertiti czczących Atona. Schodzi się do niego po schodach i pochylni, wyposażonych w poręcze.
• Stela graniczna U, wysoka na 7,6 m, z posągami rodziny królewskiej u podstawy, na północ od wejścia do Wadi Królewskiego, na szczycie ciągu schodów.
• Pałac Północny i Mała Świątynia Atona, w drodze powrotnej do El-Till.

Drugi dzień pozwala dodać grobowce południowe, dziewiętnaście numerowanych grobowców od 7 do 25, wśród nich grobowce Eje, który został królem po Tutanchamonie, i Mahu, szefa policji Achetatonu, a następnie stanowisko Kom el-Nana.

Na brzegu Nilu w El-Till centrum dla zwiedzających Ministerstwa Turystyki i Starożytności przedstawia miasto za pomocą makiet, tablic po arabsku i angielsku oraz repliki domu urzędnika w skali 1:1, przez którą można przejść. Stanowisko i centrum są czynne od 8:00 do 16:00 czasu lokalnego. Bilet kosztuje 200 funtów egipskich (EGP) dla dorosłego cudzoziemca, plus 120 EGP za grobowiec królewski. Bilety sprzedaje się w kasie przy drodze do grobowców północnych; dom wypoczynkowy naprzeciwko sprzedaje napoje i ma toalety.

Stanowisko to nieutwardzona pustynia, z niewielką ilością cienia i niewielką liczbą miejsc do siedzenia, a do grobowców północnych i steli U dochodzi się tylko po wysokich schodach. Należy zabrać wodę, kapelusz i solidne buty oraz poprosić hotel o suchy prowiant.

Beni Hasan, życie prowincji na malowidłach

Około dwudziestu kilometrów na południe od Minji, na wschodnim brzegu, Beni Hasan jest cmentarzem gubernatorów prowincji Oryksa, szesnastej w Górnym Egipcie, za XI i XII dynastii, mniej więcej w latach 2055–1795 p.n.e. W ścianie klifu wykuto poziomo w skale 39 grobowców dłutami z brązowymi ostrzami i drewnianymi młotkami. Dwanaście z nich zachowało malowidła: orkę i żniwa, warsztaty rzemieślników, polowania, gry, wojnę i przybycie cudzoziemców do Egiptu. Niżej dolny cmentarz liczy około 800 grobowców urzędników.

Zwiedza się cztery górne grobowce:

• Amenemhat (grobowiec 2);
• Chnumhotep II (grobowiec 3), gdzie procesja piętnastu cudzoziemców z Azji, Aamu, prowadzona przez wodza o imieniu Abisharie, niesie dary gubernatorowi; napis wymienia trzydziestu siedmiu;
• Baqet III (grobowiec 15), gdzie cała ściana przedstawia 220 par zapaśników, malowanych na czerwono i ciemnobrązowo tak, by każdy chwyt był czytelny;
• Cheti (grobowiec 17), z kolejnymi 122 parami zapaśników.

Nieco dalej na południe, w bocznej dolinie, królowa Hatszepsut kazała wykuć w skale Speos Artemidos, świątynię Pachet, miejscowej bogini lwicy. Beni Hasan jest otwarte codziennie od 8:00 do 17:00 czasu lokalnego; bilet kosztuje 200 EGP dla dorosłego cudzoziemca i 100 EGP dla studenta.

Hermopolis i Tuna el-Gebel, królestwo Thota

Na zachodnim brzegu, w pobliżu wsi el-Aszmunein, Hermopolis było świętym miastem Thota, boga mądrości i patrona skrybów. Jego egipska nazwa, Chemenu, oznacza „Miasto Ośmiu”, od ośmiu pierwotnych bóstw, które tam czczono. Miasto jest dziś w ruinie, a jego kamienie przez długi czas służyły jako materiał budowlany. Zostało małe muzeum na wolnym powietrzu z dwoma kolosalnymi posągami Thota jako pawiana oddającego cześć słońcu oraz kolumny koptyjskiej bazyliki z V wieku, o długości 55 m.

Kilka kilometrów na zachód, na skraju pustyni, Tuna el-Gebel była nekropolią Hermopolis, używaną od Nowego Państwa po epokę rzymską. Można tu zobaczyć:

• Grobowiec Petosyrysa, kapłana Thota, z około 300 roku p.n.e., zbudowany na wzór świątyni, z pronaosem, czyli przedsionkiem egipskich świątyń, z reliefami malowanymi na czerwono, żółto, niebiesko, zielono i czarno;
• Galerie zwierząt, podziemne korytarze, w których złożono zmumifikowane ibisy i pawiany, zwierzęta Thota;
• Grobowiec Isadory, młodej kobiety z Hermopolis, która utonęła w Nilu za cesarza Antonina Piusa w II wieku n.e., a której mumia jest nadal wystawiona;
• Stelę graniczną A Echnatona, dobrze zachowaną, z posągami, w drodze na stanowisko.

Tuna el-Gebel jest otwarte od 8:00 do 17:00 czasu lokalnego; bilet kosztuje 200 EGP dla dorosłego cudzoziemca.

W Mallawi, między Hermopolis a Amarną, muzeum miejskie, otwarte w 1963 roku, prezentuje znaleziska z wykopalisk w regionie, głównie z epoki grecko-rzymskiej: posągi Ozyrysa, Izydy, Hathor i Thota, biżuterię, papirusy i drewniane sarkofagi. Splądrowane w sierpniu 2013 roku, zostało ponownie otwarte we wrześniu 2016 roku, a większość z około 1000 obiektów odzyskano. Jest czynne od 9:00 do 15:00 czasu lokalnego; bilet kosztuje 120 EGP.

Szlakiem Świętej Rodziny

Tradycja koptyjska umieszcza w Egipcie Środkowym dwa przystanki ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu. W Gebel el-Teir, na północ od Minji, klasztor góruje nad Nilem ze szczytu klifu na wschodnim brzegu; Ministerstwo Turystyki i Starożytności rozpoczęło tam zagospodarowanie szlaku pielgrzymkowego. Dalej na południe, w gubernatorstwie Asjut, klasztor al-Muharraq wyznacza kolejny przystanek. Dla podróżnych, którzy podążają tym szlakiem, oba miejsca uzupełniają podróż po Egipcie Środkowym.

Bezpieczeństwo i poruszanie się

Tabela „Porady dla podróżnych” na tej stronie podaje zalecenie ministerstwa spraw zagranicznych Państwa kraju dla doliny Nilu w Minji i Asjucie oraz dla pustyni rozciągającej się na zachód od niej, a przewodnik Bezpieczeństwo w Egipcie, region po regionie osadza je w kontekście całego kraju.

W 2017 i 2018 roku dwa ataki wymierzone były w autobusy koptyjskich pielgrzymów na drodze do klasztoru św. Samuela, w pobliżu Minji. Policja turystyczna ściśle pilnuje zagranicznych gości w prowincji: zdarza się, że policjant towarzyszy samochodowi od stanowiska do stanowiska lub czekać przed hotelem. Zwiedza się w dzień, z kierowcą i przewodnikiem egiptologiem; jazda nocą poza miastami jest wykluczona, a powrót do Minji planuje się przed zmrokiem.

Kiedy jechać

Stacja meteorologiczna w Minji notuje średnie temperatury maksymalne od 20 do 26 °C od listopada do marca, według norm WMO (Światowej Organizacji Meteorologicznej) z lat 1991–2020. Zimowe poranki są chłodne, ze średnią temperaturą minimalną 5,5 °C w styczniu, więc na wczesny wyjazd przyda się kurtka. Od maja do września temperatura maksymalna przekracza 34 °C, a w lipcu dochodzi do 37 °C, i stanowiska bez cienia stają się wyczerpujące. Deszcz prawie nie pada, średnio 3 mm rocznie.

Od listopada do marca to najprzyjemniejsze miesiące; w kwietniu i październiku zwiedzanie warto zaczynać zaraz po otwarciu stanowisk.

Organizacja pobytu

Na stanowisku Amarna nie ma hotelu. Nocuje się w Minji, stolicy prowincji, około 1 godz. 30 min na północ od Amarny, w jednym z hoteli nad Nilem; Mallawi, 20 minut od Amarny, ma też małe hotele, a Asjut leży również około 1 godz. 30 min na południe. Plan na dwa dni na miejscu, z dwoma noclegami w Minji:

• Dzień 1: jazda z Kairu, Beni Hasan po południu, nocleg w Minji.
• Dzień 2: Amarna o otwarciu, Hermopolis i Tuna el-Gebel po południu, drugi nocleg w Minji.
• Dzień 3: powrót do Kairu lub dalej na południe w stronę Abydos i Dendery i Luksoru.

Amarnę i Beni Hasan można też zobaczyć w jeden dzień z Kairu, z około 8 godzinami jazdy tam i z powrotem. Jedna lokalna agencja oferuje to za 259 USD (około 1 020 zł) od osoby, przy dwóch osobach, prywatnym samochodem z anglojęzycznym przewodnikiem, z biletami wstępu i lunchem, na około 16 godzin. Sabaro radzi raczej noclegi w Minji: dni są krótsze, a do Amarny dociera się o otwarciu, przed upałem.

Ceny biletów i karty wstępu zebrano w przewodniku Bilety do zabytków Egiptu.